Franz Kafka zimowo

Drzewa

Bo jesteśmy jak gałęzie drzew w śniegu. Pozornie układają  się one równo, a lekkim uderzeniem można by je odsunąć. Nie, nie można, bo są mocno połączone z ziemią. Ale popatrz, nawet to jest tylko pozorne.

(tłum. P.W.L.)

Fot.: Bindaż w parku przy Willi Junckego, Sopot, styczeń 2018. Fot. P.W.L.

Pierwszy polski almanach haiku

Ptaki wędrowne. Almanach Nr 1.  Polskiego Stowarzyszenia Haiku./
Migratory birds. Alamanac No.1 of He Polish Haiku Association
Wydawnictwo Kontekst,  Poznań-Warszawa 2018.
(wyd. dwujęzyczne polsko-angielskie)

Założone w 2016 Polskie Stowarzyszenie Haiku należy do najmłodszych organizacji narodowych skupiających haijinów.  Ale poziom literacki pierwszego wydania almanachu sprawia, że zupełnie nie myślimy o nim jak o wydawnictwie środowiskowym czy klubowym. Dzieje się przede wszystkim dlatego, że inicjatywa ta zrodziła się w kręgu Polskiej Szkoły Haiku Klasycznego, prowadzonej przez Agnieszkę Żuławską-Umedę i jej uczniów. 

O lepszym patronacie adepci tej szkoły, ideowo stowarzyszonej z japońską szkołą KUZU (tradycja sięgająca dwunastego wieku!), trudno było marzyć. Trzeba jednak powiedzieć, że redaktorzy antologii (Marta Chociłowska, Robert Kania, Ernest Wit) tworzyli ją również z całą świadomością bogatej i długiej przecież historii adaptacji, przyswojeń i recepcji haiku w Polsce, czemu najsłuszniej, dają wyraz we wstępie. Syntetycznym, przeglądowym, ale świadczącym, że „przedpole bibliograficzne” zostało świetnie rozpoznane.

Almanach mieści teksty czterdzieściorga autorów, dobrane w dużej mierze  na zasadzie weryfikacji zewnętrznej, którą zwykle był wcześniejsza publikacja, często zagraniczna, ewentualnie nagroda w konkursach. Twórcy almanachu, zgodnie z duchem i inspiracjami płynącymi wprost z ojczyzny haiku, wybrali głównie teksty nie tylko wpisujące się w schemat 5-7-5 lub do niego zbliżone, ale również takie, gdzie wyraziście zaznaczone zostało kigo (odniesienie do pór roku) i kireji (przecięcie, podział strofy na dwie części).  Dwa przykłady:

krokusy – uśmiech
przez szybę autobusu
przenika ciepło

(Elżbieta Anna Kołodziejczyk)

paski słoniny
na oszronionej gruszy
zatrzepotało

(Wojciech Kokoszka)

Nie wiem, czy w Japonii kwitną krokusy, ale najciekawiej o adaptacji gatunku świadczą w tym almanachu teksty, gdzie wyraźniej widać arcypolskie realia przyrodnicze:

godzina szczytu
nad autostradą bocian
leci gdzie indziej

(Maria Jolanta Piasecka)

Pod piórem publikujących tu autorów haiku okazuje się formą naprawdę pojemną, zdolną pomieścić zarówno tragizm doświadczenia historycznego (strzały na Woli/ młoda sanitariuszka/ odgania śmierć  /Barbara Patuszyńska/), jak intymność wspólnoty zakochanych (srebrny księżyc/ za przednią szybą/ film dla dwojga /Małgorzata Anna Bobak/). Almanach zamyka katalog polskich kigo pracowicie skompletowany staraniem Marty Chociłowskiej, który może stanowić znakomitą pomoc warsztatową dla tych, co do grona haijinów chcieliby się przyłączyć.

Strona Polskiego Stowarzyszenia Haiku

Katarzyna Zwolska-Płusa, Cud i Anomalia, K.I.T. Stowarzyszenie Żywych Poetów, Brzeg 2018

Liryczne „ja” debiutanckiego tomu Katarzyny Zwolskiej-Płusy otwiera się przed czytelnikiem, zarówno psychicznie jak fizycznie, ukazując udręczone chorobą wnętrze ciała. Jednakże nie oskarżajmy poetki o ekshibicjonizm czy bezwstyd.  Jej monologi istotnie mogą szokować. Jednakże odsłaniają też prawdę o kłopotach z kobiecością. Przedstawia się tu ona jako zjawisko złożone nad wyobrażenie i nad wyraz. Tym bardziej, że podmiotkę zamieszkuje kilka całkowicie odmiennych postaci, różniących się wiekiem, charakterem, zachowaniem, zaś stan psychiczny poetyckiej persony zależy od tego, która z nich bierze górę (por. isis hekate diana). Każda uosabia inny aspekt kobiecości, natomiast wszystkie razem pozwalają na nieograniczone kombinacje, zależne jeno od subtelnych zmian w rozkładzie akcentów emocjonalnych. Fenomen ten postać mówiąca w wierszach debiutantki traktuje naturalnie, mało zważając na to, iż wzbudza zdziwienie otoczenia (i przy okazji – czytelnika). Zajmuje ją coś całkiem innego: obserwowanie mechanizmów konstytuowania się kobiecości, jej konstruowania się z drobin, cząstek, zawiązywania się struktury wymagającej ciągłych uzupełnień i autopoprawek. Taki wniosek wysnuła autorka z lektury listu Elizy Orzeszkowej do Marii Konopnickiej (wypada nawiasem zauważyć, że kulturowa erudycja pozostaje zawsze niezawodną sojuszniczką jej poetyckiego myślenia). Ustalenie takie jeszcze niczego nie rozstrzyga, przeciwnie – toruje drogę kolejnym wątpliwościom i pytaniom: „dlaczego najpierw musimy rozłamać się/ na okruchy by stać się mniej więcej? ewoluuję z formy stycznia powolna i blada,// w dyskretnym procesie wymiany naskórka/ wypełniam miejsce zranienia,/ tworząc kobietę jak ideologię.” (eliza). Rdzeń owej bardzo indywidualnej przecież, ideologii stanowi pogląd, że jakkolwiek nikt nie rodzi się kobietą, to prawdziwe kobiety rodzą się kilkoma kobietami naraz i ustawicznie muszą się samo-tworzyć, samo-określić, bynajmniej nie „przeciwko”, jak podpowiada feminizm w wersji pop, ale „wobec”. Wobec tego, co niosą ze sobą dotkliwości człowieczego istnienia na kobiecy sposób. Wiersz inspirowany korespondencją dwóch pisarek-emancypantek, umieściła poetka około połowy tomu, niemniej znakomicie ilustruje on to, co rozgrywa się w nim od samego początku. Autorka nas tutaj nie oszczędza, jeśli czuje, że musi coś wypowiedzieć – mówi. Metaforyzacjami (zob. dama z maciczką), ubaśniowieniami często obejmuje zarówno fizjologię, jak patologię. Po to by cokolwiek estetyzować albo oswajać? Mowy nie ma! Przeciwnie – po to, aby uwypuklić ginekologiczne schorzenie jako szczególny stan egzystencji (***, postanowiłam przemówić, jak czuje się kobieta…). Na ogół unika dosłowności, ale i tak jej monolog przypomina niekiedy zapis wiwisekcji.

Macierzyństwo jest najbardziej jasną stroną biografii poetyckiego „ja”, lecz bynajmniej nie równoważy całego trudu silnie zdeterminowanego rolą płciową, która czasem jawi się wręcz jako przekleństwo, jako zły urok rzucony już to przez naturę już to przez społeczne normy i konwencje. Debiut, który po raz kolejny dowodzi, że choć cierpienie nie uszlachetnia, to z doświadczenia zła można stworzyć wiersze wstrząsająco prawdziwe. 

Fragment większej całości przygotowywanej do druku w Dwumiesięczniku Literackim "Topos".

Nadmorze #10. Dlaczego nie należy myśleć źle o wierszach Michała Kozłowskiego.

Dziesiąty odcinek pierwszego polskiego podcastu o poezji

O wierszach Michała Kozłowskiego z tomu "Nie myśl o mnie źle", Biblioteka "Toposu", Sopot 2017.
Publikacje nadesłane i wręczone. 
Zaproszenie na dwie wystawy fotograficzne.





















Notki i linki

tło dźwiękowe: Dee-Yan-Key, "Ships and seagulls" (http://freemusicarchive.org/music/Dee_Yan-Key/Shadows/07--Dee_Yan-Key-Ships_and_Seagulls) na licencji Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0)
http://www.poecipolscy.pl/poezja/prezentacja/michal-kozlowski/
http://www.pgs.pl/wpisy/waclaw-wantuch-platinum-kropka
http://muzeumsopotu.pl/pl/wystawy-czasowe/

Anna Pawlak-Łacina, Koraliki na rzemyku, Powiatowa Biblioteka Publiczna w Wieluniu, Wieluń 2017.

 
Nanizała poetka koralików. Przeważnie drobnych. Wszystkie lakoniczne, gdzieniegdzie pobłyskujące celnością spostrzeżeń. Oraz prostotą. Czytając te teksty, zastanawiam się, czy zawarte w nich przemyślenia można by wyrazić jeszcze prościej, jeszcze bardziej bezpośrednio. Trzeba się bardzo starać, aby debiutantkę w tym prześcignąć. Ale przecież nie o stylistyczne popisy tu chodzi, a o manifestujące się tutaj zaufanie do własnego słowa i pozytywne nastawienie do świata. Liryczne „ja” tych wierszy poszukuje spokoju. Szuka tego, co stabilne, uporządkowane, mieszczące się (dlaczego nie?) w tradycyjnym kanonie wartości, czegoś, co da oparcie w czas burzliwy (***, tonący brzytwy się chwyta…). Wszystko to znajduje. Bo kto potrafi być skromny w swoich wymaganiach, aż nazbyt często bywa obdarowany ponad własne oczekiwanie. Na przykład – pragnieniem prawdy, z której bierze się nieśmiertelność (***,  nie umiera to…). Podmiotka tego tomu ceni szczęśliwe Dziś. Z pespektywy jak najbardziej aktualnej spogląda na przeszłość. Pozwala sobie wtedy na chwilę sentymentalnego wzruszenia uperlonego łezką, ba, na całe dwadzieścia wersów nostalgii (W Warszawie). Nie wydziwiajmy, nie oburzajmy się zanadto. Postaci tak mocno żyjącej teraźniejszością należy się przecież moment odetchnienia. Warto także zauważyć, że tym, którzy chcieliby podzielić z nią intensywnie przeżywany czas, stawia jasno określony warunek: Sama uważna, żąda uwagi dla siebie: „zamknąłeś/ niedoczytaną/ przerzuciłeś zaledwie parę kartek/ rzuciłeś w kąt/ oceniając/ nieprzeczytaną// tak się nie robi/ z Człowiekiem” (***, zamknąłeś…). Chyba nic nie jest jej bardziej obce niż powierzchowność ocen i międzyludzkich kontaktów. Trudno jej także wyobrazić sobie miłosny związek bez gotowości do skrócenia dystansu i do odkrycia w adresatce afektów żywej osoby. Swego płochliwego wielbiciela na poły strofuje, na poły zachęca: „dziwna to miłość/ kochasz mnie tylko/ z oddalenia/ z onieśmielenia/ nie jestem obrazem w ramach/ lecz Człowiekiem/ mnie można kochać/ z bliska” ( ***, dziwna to miłość… ). Niezależnie od tego czy miłujemy, tęsknimy czy też przenika nas przerażenie albo zdziwienie, autentyzm, przypominają wiersze Anny Pawlak-Łaciny, autentyzm to podstawa. Jak zło konieczne traktuje poetka konwencjonalne formy międzyludzkich kontaktów (Maskarada). Krygowanie się, kreowanie – to nie jej żywioł,  nie jej wolność. Stała w przekonaniach i uczuciach równoważy emocje i refleksje, próbuje odpowiedzieć na Śmieszne pytania o wcale nie-śmieszne sprawy. Ceni sobie aforystyczną zwięzłość, dającą do myślenia fragmentaryczność (***, i tylko Cisza…), Zastanawia mnie wszakże zbyt częste użycie wielkiej litery. W poezji, odwołującej się do pojęć z najwyższej półki, zasadniczych, nie zachodzi chyba konieczność potęgowania ich do kwadratu? Zbyt zintensyfikowane tracą naturalność, kłócą się z przejrzystością i serdecznością wyrazu, którą łatwo polubić.

   

Fragment większej całości przygotowywanej do druku w Dwumiesięczniku Literackim "Topos".

Robert Kania, wołynie i inne wiersze, Wydawnictwo Anagram, Warszawa 2017.

Używając liczby mnogiej w tytule swego zbioru, poeta odjął być może wołyńskiej tragedii jej wyjątkowość, co u niektórych czytelników może budzić sprzeciw. Lecz przecież nie ujął nic z jej tragizmu, a  opisywaną ze wspomnień kresową zagładę umieścił w podwójnym kontekście: historycznym i moralnym. Samą zaś rzeź wołyńską, czego chyba mało kto przed nim próbował, podniósł do rangi uniwersalnego symbolu bezwzględnego zła skutkującego zupełnym spustoszeniem. Być może uprawniona byłaby nawet hipoteza, że (przy zachowaniu wszystkich proporcji) uczynił z niej symbol człowieczej tragedii pojęciowo zbliżony do Holocaustu lub Auschwitz.    Wołyń, jak sugerują nowe wiersze Roberta Kani, może zamanifestować się zawsze i wszędzie tam, gdzie zapanuje pogarda dla człowieka: na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej (Chodelka 1942), w Dhace (Almas), w Prusach Wschodnich zajętych  przez Armię Czerwoną (palenie 1945), pewnego listopadowego wieczora w stolicy Francji (Paryż 2015), w Srebrenicy około połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia (z Barańczaka. wołynie). Pojawia się na ekranie telewizora (przycisk). Zakrada się do życia małżeńskiego (z Lowella. wołynie). Infekuje miłosne – niegdyś – związki (po). Naprzeciwko zła stajemy bezradnie jednostkowi, skazani na niepewne wybory i przypadkowe sojusze (z Krynickiego. wołynie). Wszystkich zaś, jeśli nie zabija, to okalecza, dewastuje. Niemal każda stronica tego zbioru dopisuje nową pozycję do listy jego ofiar, którym  autorskie „ja”, niby medium, udziela głosu, ofiarowuje im przestrzeń strofy i swoją uwagę. Jednocześnie zauważa że każdy z lokalnych przejawów zła buduje odrębny kod, generuje osobną konfigurację znaczeń mało zrozumiałych dla postronnych (historia). Z dziejami bowiem trudno dojść do porozumienia. Nie spuszczają swych ofiar z oka. Gdy chwilowo srożą się gdzie indziej, wówczas nawet w miejscach,  które chwilowo pozostawiają w spokoju, przypominają się pozornie niewinnym doznaniem zmysłów (czereśnie).

  Znajdziemy tu wiersze żywo reagujące na aktualne wydarzenia ( zob. przykładowo poszukiwanie ciał). Dzień dzisiejszy traktuje poeta jak kontynuację dziejów nie zamkniętych ostatecznie póty, dopóki żyją jeszcze ich uczestnicy, tacy jak powstańcy warszawscy  (odyseja 1999). Czasem jego refleksja podprowadza czytelnika ku istotnemu pytaniu o to, jak zachowaliby się jego współcześni postawieni w obliczu wydarzeń, co niby „obce samoloty przekroczyły granice// (wyobraźni)” (pierwszego sierpnia roku dwa tysiące któregoś).

  Poetyka wołyni wydaje się wypadkową zainteresowań autora  zwięzłą, obrazową formą haiku oraz stylistyką ogólnie pojętej awangardy ufnej w moc syntetycznej metafory. Szczególnie zaś zaznacza się tutaj fascynacja językiem Nowej Fali, bliskim powszedniemu doświadczeniu i doskonale już sprawdzonym w wierszach zaangażowanych publicznie. 

Część swej drogi rozwojowej przebył Robert Kania w towarzystwie Ryszarda Krynickiego. To dobry „patron etapu”, nie mówiąc o tym, że również haijin. Spotkanie dwóch genetycznie odmiennych stylistyk dało w efekcie dykcję zdolną unieść ciężar nadzwyczaj trudnych tematów. 

Zob. także: recenzja debiutu tom Roberta Kani, Spot (2014).

Haiku

po Nowym Roku:
wystygłe pocałunki
uschła jemioła